O naszej miejscowości

1416

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z protokołów Ksiąg Ziemskich Pilzneńskich. Wtedy to Jan z Podgrodzia herbu Gryf zastawił swoją część wsi „Sdzary, Machowa i Pogorza” Janowi z Dębicy. Wyprawiony przez kmieci poprzez wypalanie lasu teren nad potokiem Ruda dał początek osadzie, co utrwaliło się w nazwie naszej wsi – zdzarzeć czyli spalić. Starsi ludzie opowiadali, że król zabłądził w naszych lasach na polowaniu. Dotarł pod wieczór do polany z domostwem. Kmieć ugościł myśliwego, a król za to nadał osadzie nazwę Zdzary, bo jeszcze wokoło tliły się niedopalone węgle drzew. Pochodzenie nazwy potwierdza „Słownik etymologiczny” Brücknera – Żdżary, miejsce po wypalonym lesie.

1474

Ważnym momentem w rozwoju wsi było nadanie prawa niemieckiego przez króla Kazimierza Jagiellończyka wsiom należącym do Mikołaja z Dębicy (Dębickiego), w tym również Żdżarom. Dwór, a raczej majątek dworski z niewielkim budynkiem dworu istniał w sąsiedztwie młyna, na miejscu niedawnego leśnictwa. Być może wtedy posadzono przy bocznych ścianach tego budynku dwa dęby, z których jeden do dziś rośnie. Ma obwód w pierśnicy 680 cm, a jego wiek szacowany jest na ok. 500, może i 600 lat. Pamięta on na pewno początki wsi.

1536

We wsi będącej wtedy własnością Gryfitów Jeronima Dębickiego i Jana Górskiego mieszkało 7 kmieci i 2 zagrodników. Była tu karczma, majątek dworski, młyn i 5 stawów. Wokół rozciągały się „lasy wielkie”, a w nich mnóstwo żołędzi (lasy z dębiną). Używano ich do karmienia trzody chlewnej. Kmiecie zbierali również miód z barci.

1558

Hetman Jan Tarnowski staje się właścicielem Żdżar. Jan hetman wielki koronny Tarnowski był potomkiem założyciela Tarnowa, Spicymira herbu Leliwa. Odtąd wieś będzie dzielić losy całego hrabstwa tarnowskiego i przechodzić w ręce kolejnych spadkobierców hetmana do 1945 r.

1581

Wieś zostaje wymieniona w spisie parafii Straszęcin jako Zdziary Pogorze. Była własnością księcia Konstantego Ostrogskiego. Zamieszkiwało wieś 11 kmieci na 2 łanach (?), 5 zagrodników z rolą, 3 komorników, 4 komorników z bydłem ale obcych, napływowych , 3 rzemieślników i 4 rybaków. We wsi był również młyn.

XVIII w.

Żdżary już pod władaniem Sanguszków. Mieszkało we wsi wg spisu z 1742 roku 52 gospodarzy (choć w tym 6 wdów po nich). Notujemy nazwiska: Bernaś, Foltak, Jopek, Michoń, Sztorc, Cygan, Tryba, Kutrzeba, Bieniek, Klimek, Nosal, Kolak, Cyboroń, Stolarz, Rusak, Wołowiec, Micek, Hebda, Początko.

1772

Wieś trafia w granice Cesarstwa Austrii, w których była do końca I wojny światowej, a więc przez 146 lat. Mieszkańcy Żdżar dotąd uczęszczali do kościoła w Straszęcinie, odległego o ok. 13 km. Od końca XVIII w zaczęli uczęszczać do kościoła w Machowej. Nominalnie nadal jednak wieś należała do parafii Straszęcin.

1846

Żdżarscy poddani wzięli aktywny udział w rabacji chłopskiej J. Szeli.

1857

Wg danych chłopi po uwłaszczeniu cesarskim, posiadali 888 morgów pól i ponad 520 morgów łąk i pastwisk. Przyjmując istnienie w tym czasie ok. 130 gospodarstw z 640 mieszkańcami, powierzchnia średniego gospodarstwa wynosiła około 3,5 ha roli i 2 ha łąk.

Spis ludności z początku XIX w.

1879

Koło mostu – Na Wsi – Katarzyna i Stanisław Jasiakowie ufundowali i wznieśli drewnianą kapliczkę, z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej.

1902

Księżna Konstancja Sanguszko sprowadziła do Żdżar Siostry zakonne – Służebniczki NMP Niepokalanie Poczętej. Siostry od początku swojej bytności rozpoczęły pracę z dziećmi w tzw. „ochronce”.

1908

Zakończenie budowy domu zakonnego i jednocześnie ochronki a później szkoły. Kierował nią ksiądz Aleksander Siemieński.

1911

We wsi zamieszkiwało 1038 ludzi. Istniało ponad 300 numerów gospodarstw.

1916

Dotychczasową ochronkę przekształciły władze austriackie w szkołę ludową jednoklasową.

1 grudnia 1923

Erygowano nową parafię Machowa. Należały do niej Żdżary.

1932-1934

Wzniesiono Dom Ludowy we wsi koło dzisiejszej remizy OSP

1939-1945

Okupacja niemiecka. Od maja 1944 zaktywizowała się działalność partyzancka Armii Krajowej. Teren wsi był objęty działaniami III Zgrupowania „Pocisk” należącego do Obwodu Dębickiego AK.

Pogrzeb siostry Heleny Febronii Mach – kierowniczki szkoły w 1943 r.. W tle budynek szkoły.

1944

14 na 15 sierpnia 1944 r. – rozbił się na polach Żdżar w pobliżu Nowych Zagród angielski samolot bombowy, czterosilnikowy „Liberator Mk6”, o numerze identyfikacyjnym KG 828/F, ze 178 Dywizjonu RAF. Zginęła siedmioosobowa załoga.

22-23 sierpnia 1944r Niemcy zarządzili wysiedlenie wsi.

Marzec 1945 – Według spisu po wyzwoleniu we wsi było 1029 mieszkańców, w tym 3 Żydów.

1947

Istnieją przekazy ustne, że straż ogniowa działała jeszcze przed drugą wojną światową. Na pewno zawiązała się w 1945 roku, a zarejestrowano ją jako Ochotniczą Straż Pożarną w Żdżarach w 1947 r.